I love Zrenjanin

  • Centar Lux
  • 3D gradjevinska kuca
  • Ultra Caffe
Aktuelno

Banat kroz vekove, I deo

Postavke banatskih muzeja  krcate su arheološkim nalazima. Bilo da je reč o golemim mamutskim glavama, figurinama sa naglašenim atributima plodnosti i sitnim rimskim fibulama, i nezavisno od toga na kom su lokalitetu iščupani iz utrobe majke zemlje, oni ubedljivo svedoče o višemilenijumskom prisustvu života na tlu Banata.

Na ovom prostoru zastupljene su kulture neolita (Starčevo, Vinča), eneolita (Tisapolgar, Bodrogkerestur, Černa voda, Boleras) i bronzanog doba (Verbičoara, Vatin), koje pokrivaju dug period od sredine VII milenijuma p.n.e. do otprilike 1000 godina pre nove ere.

Ostaci gvozdenog doba koje obuhvata poslednjih deset vekova stare ere, pronađeni su u banatskim nalazištima kod Perleza (Batka), Aradca (Leje), Farkaždina (Selište), Velikog Središta (Ramanata) i Pančeva (Sedlar).

U halštatu – mlađem gvozdenom dobu, u Banatu se pojavljuju skitska plemena sa istoka, a istovremeno dolaze i Kelti koji donose razvijenu metalurgiju gvožđa i grnčarsko vitlo. Uporedo sa njima, zabeleženo je prisustvo Ilira i Dačana.

Svakoga dana objavljujemo nove video vesti i reportaže iz Zrenjanina na našem Youtube kanalu, prijavite se.
I Taxi Zrenjanin

Pokoravanje ovih naroda od strane Rimljana bio je dug proces koji je trajao od kraja I veka stare do početka II veka nove ere. Nakon što su rimski car Domicijan i Trajan pokorili Dačane, deo Banata ušao je u sastav rimske provincije Dakije. Ipak, rimska kultura ovde je ostala periferna i imala krajnje provincijalni karakter. Tokom seobe naroda, koja je u kontinuitetu trajala od druge polovine IV do početka IX veka, na Banat su se poput lavine, sručili Sarmati, Huni, Ostrogoti, Gepidi, Langobardi, Avari i Sloveni. Poslednju značajnu i dugovečniju državu ranog srednjeg veka na ovom prostoru – Avarski kaganat – uništili su Franci Karla Velikog krajem VIII veka u savezu sa slovenskim plemenima, iza čega su gospodari Banata postali Bugari. U Panonsku niziju se, 896. godine doseljavaju Mađari, koji će tokom narednog stoleća vršiti pljačkaške pohode u susedne oblasti – Vizantiju i nemačke zemlje. Njihov prvi kralj Stefan I (Ištvan), trajno je priključio teritoriju Banata svojoj državi u nastajanju u prvoj polovini XI veka.

Banatska ravnica

Krajem XIV veka, opasnost za ugarsku državu postali su Turci koji su se širili prema severu. Iza Kosovske bitke i sloma srpskog Carstva, ovde se doseljavaju Srbi, pa tako oblast poprima izrazito srpski karakter, do te mere da se u XVI veku njen zapadni deo spominje pod imenom „Raška zemlja“. Vlast Mađara u Banatu trajala je do 1552. godine kada je nakon osvajačkog pohoda Mehmed Paše Sokolovića ova pokrajina postala Temišvarski elajet. Turci su podelili ovu provinciju na osam sandžaka – čanadski, lipovski, bečkerečki, čakovski, temišvarski, pančevački, moldavski i oršavski, mada se kasnije broj administrativnih jedinica menjao. Pod turskom vlašću Banat će se nalaziti sve do Požarevačkog mira 1718. godine.

Krajem XVII veka došlo je do velikih političkih promena u Panonskom basenu. Nakon Velikog Bečkog rata (1683-1699), Habzburška monarhija uspela je da zauzme velike delove srednjovekovne ugarske države, ali je Banat i dalje ostao pod turskom upravom. Tek je u ratu 1716-1718 godine austrijski vojskovođa Eugen Savojski osvojio Banat posle odsudnih bitaka vođenih na Petrovaradinu, kod Temišvara i pod Beogradom.

Nakon austrijskog osvajanja, Banat je u okviru Habzburške monarhije uživao poseban državno-pravni status : za razliku od ostalih novoosvojenih delova nekadašnje Ugarske, nije podlegao vlastima i zakonodavstvu ponovo uspostavljenih mađarskih županija, već je bio proglašen za Carsku provinciju (Tamiški Banat), sa sopstvenom vladom koja je bila direktno potčinjena bečkom dvoru. Za šest decenija(1718-1778 godine), upravo zbog svog posebnog položaja unutar Habzburške monarhije, Banat je uznapredovao daleko višeod ostalih oblasti u svom okruženju preobrazivši se od zaostale provincije u „žitnicu Evrope“.

Južni Banat

Ovde su tokom čitavog XVIII veka, pored starosedelaca Srba i Rumuna, sistematski doseljavani i drugi narodi – ponajviše Nemci, a zatim i Francuzi, Španci, Italijani, Cincari, Mađari, Jevreji i mnogi drugi. Isušivane su močvare, regulisani rečni tokovi Begeja, Tamiša i drugih reka, podizana industrija, urbanizovana su naselja. Prema nekim tumačenjima, u ovo doba je počeo da se gradi i poseban imidž i identitet banatskih Srba(„Lale“). Iza 1779. godine Banat je administrativno izdeljen na tri županije : Torontalsku, Tamišku i Kraško – Severinsku, a još od ranije je postojala Vojna granica na Dunavu sa nemačkom i vlaško-ilirskim regimentom.

Sredinom XIX veka ponovo je došlo do značajnih političkih i administrativnih promena u Banatu… Tokom revolucije 1848/49.godine, Banat je bio proprište vojnih sukoba Srba i Mađara, nakon čega je na kratko postao sastavni deo nove austrijske krunovine Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat. Po ukidanju ove oblasti, ponovo je izdeljen na županije koje su proširene nakon ukidanja Vojne granice i priključivanja njenih oblasti.

Iza 1981.godine, po završetku Prvog svetskog rata, sudbina Banata bila je neizvesna budući da su se o njega otimale zemlje naslednice Austrougarske. Nakon što je na kratko bio proglašen za samostalnu republiku, na kraju je podeljen između Mađarske, Rumunije i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Diplomatski naporna i iscrpljujuća deoba vekovima celovitog regiona, u celini se negativno odrazila na njegov dalji razvoj.

Lala i Sosa – prikaz osobenosti Banata na duhovit način

Odlukama Veresajske mirovne konferencije, Kraljevini SHS pripao je manji deo Banata (zapadni, bez Pomorišja, sa gradovima Velikom Kikindom, Žomboljem, Velikim Bečkerekom, Vršcem i Belom Crkvom). Rumunija je dobila dve trećine ove oblasti – središnji istočni deo, sa istorijskim glavnim gradom – Temišvarom. Mađarska je dobila neznatni deo na severozapadu Banata oko Čongradske županije. Ovo razgraničenje i podela na jugoslovenski i rumunski Banat ozvaničeni su mirovnim ugovorom u Trijanonu 1920.godine. Nešto kasnije, 1924. godine izvršena je sporazumna korekcija granice : Kraljevina SHS će Rumuniji ustupiti Žombolj (Hacfeld) u zamenu za Modoš (Jaša Tomić) i Pardanj (Međa), pogranična naselja sa većinskim srpskim stanovništvom…

Nastaviće se..

Odlomak preuzet iz knjige „Banat je kao priča“, Zrenjanin 2011.

Autor : Filip Krčmar

Glavni urednik : Zoran Slavić

Izdavači : Istorijski arhiv Zrenjanin, NIP Zrenjanin

Produkcija : Etno festival Bagljaš

Foto : Dizajn zona, victorialogistic.rs

  • Divider

  • Divider
  • Daruši
Na vrh